Σκύλος φοβάται τους ανθρώπους; τι να κάνεις σωστά

Την πρώτη φορά που η Ζωή είδε έναν άντρα με καπέλο να σκύβει πάνω της, κόλλησε στον τοίχο της πολυκατοικίας και έτρεμε. Ούτε γάβγισμα, ούτε επιθετικότητα. Μόνο καθαρός φόβος. Αν κι εσύ λες «ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους και δεν ξέρω πώς να το χειριστώ», το πρώτο που θέλω να σου πω είναι ότι δεν φτιάχνεται με πίεση, «να συνηθίσει» και πολλά χέρια πάνω του. Θέλει σχέδιο, απόσταση, υπομονή και σωστό διάβασμα του σκύλου.

Το βλέπω συχνά και από αναγνώστες του dogblog.gr και από γνωστούς με υιοθετημένα σκυλιά: ο σκύλος κρύβεται πίσω σου, τραβάει να φύγει, παγώνει, γυρίζει το κεφάλι, γλείφει τη μύτη του, χαμηλώνει σώμα, ίσως γρυλίζει αν ο άλλος επιμείνει. Αυτά δεν είναι «κακή συμπεριφορά». Είναι τρόπος να πει «δεν νιώθω ασφαλής».

Θα σου πω κατευθείαν τι να κάνεις από σήμερα: μην ζητάς από αγνώστους να τον χαϊδεύουν, μην τον κρατάς ακίνητο για να τον πλησιάσουν, δούλεψε σε απόσταση που αντέχει και αντάμειβέ τον πριν πανικοβληθεί. Όλα τα υπόλοιπα χτίζονται πάνω σε αυτό.

Όταν ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους, πρώτα κοίτα την αιτία

Δεν φοβούνται όλοι οι σκύλοι για τον ίδιο λόγο. Άλλο το κουτάβι που δεν κοινωνικοποιήθηκε σωστά, άλλο ο ενήλικος που έχει άσχημες εμπειρίες, άλλο ο σκύλος που πονάει και δεν θέλει να τον αγγίζουν. Ειδικά στην Ελλάδα, με τόσα αδέσποτα, πρόχειρες υιοθεσίες και σκυλιά που έχουν περάσει μήνες σε κλουβί ή στον δρόμο, ο φόβος στους ανθρώπους δεν είναι σπάνιο πράγμα.

Οι πιο συνηθισμένες αιτίες είναι αυτές:

• λίγη ή κακή κοινωνικοποίηση στους πρώτους μήνες,
• τραυματική εμπειρία με άνθρωπο,
• φόβος σε συγκεκριμένο τύπο ανθρώπων (άντρες, παιδιά, άνθρωποι με μπαστούνι, κράνος, ομπρέλα),
• πόνος ή ενόχληση στο σώμα,
• γενικευμένο άγχος ή πολύ ευαίσθητος χαρακτήρας.

Εδώ θα κάνω μια παρένθεση που πολλοί προσπερνούν: αν η αλλαγή είναι ξαφνική, μίλα με κτηνίατρο. Ο κτηνίατρός μου στου Ζωγράφου το λέει πολύ σωστά: «κάθε συμπεριφορά που αλλάζει απότομα, πρώτα την κοιτάμε και ιατρικά». Πόνος σε αυτιά, ορθοπεδικό θέμα, δερματική ενόχληση, ακόμα και ορμονικά ή νευρολογικά ζητήματα μπορούν να κάνουν έναν σκύλο να αποφεύγει τον άνθρωπο. Αν έχει και φαγούρα ή κοκκινίλες, ρίξε μια ματιά και στο Πώς να Αναγνωρίσεις τις Αλλεργίες του Σκύλου σου, γιατί καμιά φορά το «δεν θέλει να τον αγγίζουν» ξεκινάει από εκεί.

Τα σημάδια που δείχνουν φόβο πριν φτάσεις στο γρύλισμα

Το λάθος που έκανα κι εγώ παλιότερα ήταν ότι περίμενα το «μεγάλο» σημάδι. Νόμιζα πως αν δεν γαβγίζει ή δεν ορμάει, δεν είναι τόσο αγχωμένος. Λάθος. Οι περισσότεροι σκύλοι προειδοποιούν πολύ πιο νωρίς, απλώς εμείς δεν το πιάνουμε.

Πρόσεξε αν ο σκύλος:

• γυρίζει το κεφάλι στο πλάι,
• αποφεύγει το βλέμμα,
• γλείφει μύτη ή χασμουριέται χωρίς λόγο,
• σηκώνει ένα πατουσάκι,
• χαμηλώνει ουρά και σώμα,
• παγώνει ξαφνικά,
• κρύβεται πίσω σου ή πίσω από αντικείμενο,
• αρνείται λιχουδιά που συνήθως λατρεύει.

Αν φτάσει στο γρύλισμα, μη βιαστείς να πεις ότι «αγρίεψε». Συχνά το γρύλισμα είναι η τελευταία polite προειδοποίηση πριν νιώσει στριμωγμένος. Εγώ προσωπικά προτιμώ έναν σκύλο που γρυλίζει από έναν σκύλο που έχει μάθει να σιωπά και μια μέρα δαγκώνει χωρίς πολλά προειδοποιητικά σήματα.

Τι να κάνεις από σήμερα στο σπίτι και στη βόλτα

Αν ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους, δεν ξεκινάς με «κοινωνικοποίηση» όπως τη φαντάζεται ο περισσότερος κόσμος, δηλαδή να τον πάνε δέκα φίλοι να τον ταΐσουν και να τον χαϊδέψουν. Αυτό συνήθως τον πνίγει. Ξεκινάς με έλεγχο του περιβάλλοντος.

Στο σπίτι

Φτιάξε του ένα σημείο ασφαλείας όπου κανείς δεν τον ενοχλεί. Κρεβατάκι σε ήσυχη γωνία, ίσως crate αν το έχει ήδη συνδέσει θετικά, και κανόνας για όλους: όταν πάει εκεί, δεν τον πλησιάζουμε. Αν έχεις επισκέψεις, δώσε του επιλογή να μείνει σε άλλο δωμάτιο με μάσημα ή lick mat. Δεν είναι αγένεια, είναι διαχείριση.

Ζήτα από τους επισκέπτες τρία πράγματα: να μην τον κοιτούν επίμονα, να μην απλώνουν χέρι πάνω από το κεφάλι και να μην τον πλησιάζουν οι ίδιοι. Ο ιδανικός ξένος για φοβικό σκύλο είναι σχεδόν… αδιάφορος. Κάθεται πλάγια, μιλάει χαμηλά, πετάει ίσως μια λιχουδιά στο πλάι και τον αφήνει να αποφασίσει.

Στη βόλτα

Κράτα απόσταση. Αυτό είναι όλο το μυστικό στην αρχή. Αν βλέπεις άνθρωπο και ο σκύλος ήδη σκληραίνει, έχεις πλησιάσει πολύ. Πέρασε απέναντι, κάνε ημικύκλιο, μπες για λίγο πίσω από παρκαρισμένο αυτοκίνητο. Στην Κυψέλη, στον Νέο Κόσμο, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, αυτά είναι απολύτως φυσιολογικά κόλπα για να μη σπρώχνεις τον σκύλο πέρα από το όριό του.

Κάθε φορά που βλέπει άνθρωπο σε ανεκτή απόσταση και παραμένει ήρεμος, δίνεις κάτι πολύ καλό: κοτοπουλάκι βραστό, συκωτάκι αποξηραμένο, ή μια λιχουδιά τύπου soft training treat που πραγματικά του αρέσει. Όχι μπισκοτάκια που τα τρώει από βαρεμάρα. Θέλεις ο εγκέφαλος να γράψει: «άνθρωπος εμφανίζεται = κάτι καλό συμβαίνει».

Αν θες να βάλεις και λίγη δομή στην καθημερινότητα, βοηθούν πολύ μικρές ασκήσεις επικοινωνίας, αρκεί να μην τις ζητάς όταν ήδη φοβάται. Τα βασικά τα έχω δει να δουλεύουν καλύτερα όταν μπαίνουν εκτός έντασης, όπως γράφω και στο Πώς να Διδάξεις τον Σκύλο σου Βασικές Εντολές. Ένα απλό «κοίτα με» ή «πάμε» μπορεί να γίνει σωσίβιο στη βόλτα, αρκεί να έχει διδαχτεί σε εύκολες συνθήκες.

Η μέθοδος που δουλεύει: απόσταση, σύνδεση, μικρά βήματα

Ο κόσμος ψάχνει συχνά το γρήγορο κόλπο. Δεν υπάρχει. Υπάρχει όμως μια πορεία που δουλεύει σταθερά: απευαισθητοποίηση και αντιστροφή συναισθήματος. Με απλά λόγια, δείχνεις στον σκύλο ανθρώπους σε ένταση που μπορεί να αντέξει και το συνδυάζεις με κάτι ευχάριστο.

1. Βρίσκεις απόσταση όπου βλέπει άνθρωπο αλλά δεν πανικοβάλλεται.
2. Μόλις εμφανιστεί ο άνθρωπος, δίνεις λιχουδιά.
3. Όταν ο άνθρωπος φύγει, σταματά και η λιχουδιά.
4. Επαναλαμβάνεις πολλές φορές σε σύντομες συνεδρίες.
5. Μειώνεις την απόσταση πολύ αργά, μόνο αν είναι άνετος.

Αν σε κάποιο βήμα σταματά να τρώει, τραβιέται, παγώνει ή γαβγίζει, πήγες πολύ γρήγορα. Δεν τον «διορθώνεις». Απλώς μεγαλώνεις πάλι την απόσταση. Αυτή είναι η λεπτομέρεια που ξεχωρίζει την πρόοδο από την καταστροφή.

Για παράδειγμα, με τη Ζωή δούλεψα αρχικά έξω από σχολείο Κυριακή απόγευμα, όχι Δευτέρα στις 8 το πρωί. Ήπιο περιβάλλον, λίγες διελεύσεις, μεγάλες αποστάσεις. Τις πρώτες μέρες δεν μας ένοιαζε να πλησιάσει κανέναν. Μας ένοιαζε να μπορεί να δει άνθρωπο στα 20 μέτρα και να συνεχίζει να αναπνέει φυσιολογικά. Αυτό για πολλούς φαίνεται λίγο. Δεν είναι λίγο. Είναι η βάση.

Αν θες να καταλάβεις καλύτερα πώς χτίζεις τέτοιες συμπεριφορές χωρίς πίεση, διάβασε και το Θετική ενίσχυση σκύλου χωρίς φωνές και μπερδέματα. Για μένα, ειδικά σε φοβικό σκύλο, οι φωνές και τα «μη» δεν είναι απλώς άχρηστα. Είναι καύσιμο στο πρόβλημα.

Τα λάθη που κάνουν το πρόβλημα χειρότερο

Εδώ θα διαφωνήσω με κάτι πολύ διαδεδομένο: το «άσ’ τον να τα βρει μόνος του». Όχι. Αν ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους, η ανεξέλεγκτη έκθεση δεν τον κάνει πιο κοινωνικό. Συχνά τον κάνει πιο καχύποπτο. Το ίδιο ισχύει και για το «πάρ’ τον αγκαλιά να δει ότι δεν γίνεται τίποτα». Αν νιώθει παγιδευμένος, μπορεί να αντιδράσει ακόμα χειρότερα.

Άλλα συχνά λάθη:

• να αφήνεις παιδιά να τον κυνηγούν ή να τον χαϊδεύουν από πάνω,
• να ζητάς «κάτσε» ενώ ο σκύλος είναι ήδη σε πανικό,
• να τον μαλώνεις όταν γαβγίσει από φόβο,
• να προχωράς πιο γρήγορα επειδή «σήμερα ήταν καλύτερα»,
• να περιμένεις από όλους τους σκύλους να γίνουν κοινωνικές πεταλούδες.

Δεν χρειάζεται κάθε σκύλος να λατρεύει τους ξένους. Ο στόχος είναι να μπορεί να συνυπάρχει χωρίς άγχος και χωρίς κίνδυνο. Αυτό είναι απολύτως επιτυχία.

Κι ένα δικό μου λάθος, για να στο πω καθαρά: στην αρχή επιβράβευα πολύ αργά. Περίμενα να πλησιάσει λίγο περισσότερο και τότε έδινα λιχουδιά. Έτσι, έχανα τη στιγμή που ακόμα ένιωθε ασφαλής. Μόλις άρχισα να επιβραβεύω νωρίτερα, στην πρώτη ήρεμη ματιά προς τον άνθρωπο, είδα διαφορά μέσα σε δύο εβδομάδες.

Πότε χρειάζεσαι εκπαιδευτή ή κτηνίατρο συμπεριφοράς

Υπάρχουν περιπτώσεις που η δουλειά στο σπίτι δεν αρκεί. Αν ο σκύλος προσπαθεί να δαγκώσει, αν δεν μπορείς να τον βγάλεις βόλτα χωρίς έντονο στρες, αν ο φόβος γενικεύεται παντού ή αν ζεις σε πολυκατοικία με συνεχείς αναγκαστικές επαφές, πάρε βοήθεια νωρίς. Πραγματικά νωρίς. Είναι πιο φθηνό και πιο αποτελεσματικό από το να περιμένεις μήνες.

Στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη θα βρεις αρκετούς σύγχρονους εκπαιδευτές που δουλεύουν με θετική προσέγγιση, συνήθως από 35 έως 70 ευρώ η συνεδρία, ανάλογα με περιοχή και εμπειρία. Αν μιλάμε για σοβαρό περιστατικό φόβου ή επιθετικότητας από φόβο, αξίζει να ψάξεις κτηνίατρο συμπεριφοράς. Δεν σημαίνει απαραίτητα φάρμακο, αλλά σε ορισμένα περιστατικά το σωστό πλάνο χρειάζεται και ιατρική αξιολόγηση.

Κοίτα επίσης αν ο επαγγελματίας σου εξηγεί ξεκάθαρα τι κάνει. Αν δεις πνίχτες, διορθώσεις με πόνο, τρομάγματα «για να μάθει», φύγε. Ειδικά όταν ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους, τέτοιες μέθοδοι μπορεί να δώσουν πρόσκαιρη σιωπή, αλλά μέσα του ο φόβος μένει ή μεγαλώνει. Για πιο σωστή βάση, δες και τις Οδηγίες για θετική εκπαίδευση σκύλων χωρίς βία και τις Στρατηγικές κοινωνικοποίησης για τον σκύλο σου. Θα σε βοηθήσουν να ξεχωρίσεις την πραγματική πρόοδο από το απλό «υπάκουσε από φόβο».

Τι πρόοδο να περιμένεις ρεαλιστικά

Θα σου μιλήσω ειλικρινά: σε έναν φοβικό σκύλο η πρόοδος δεν είναι ευθεία γραμμή. Μπορεί για δέκα μέρες να πηγαίνει τέλεια και την ενδέκατη να τον χαλάσει ένας γείτονας που πετάχτηκε απότομα στο ασανσέρ. Καλοκαίρι με τουρίστες, χωριά τον Αύγουστο με παιδάκια που τρέχουν, Πάσχα με πολύ κόσμο στην πλατεία, όλα αυτά ανεβάζουν δυσκολία.

Ρεαλιστικός στόχος στις πρώτες 4-8 εβδομάδες είναι:

• να αναγνωρίζεις καλύτερα τα σημάδια του,
• να τον βγάζεις βόλτα με λιγότερες εκρήξεις,
• να μπορεί να βλέπει ανθρώπους από κοντινότερη απόσταση χωρίς πανικό,
• να μαθαίνει ότι έχει επιλογή να απομακρυνθεί.

Κάποιοι σκύλοι φτάνουν να δέχονται χάδια από γνωστούς. Κάποιοι όχι, και πάλι ζουν μια πολύ καλή ζωή. Εγώ αυτό που κοιτάω είναι άλλο: μπορεί ο σκύλος να αισθάνεται ασφαλής μέσα στην καθημερινότητά του; Αν ναι, είσαι στον σωστό δρόμο.

Τελευταία λεπτομέρεια, αλλά πολύ πρακτική: πάρε μαζί σου μικρές, μαλακές λιχουδιές και μην περιμένεις να εμφανιστεί ο «τέλειος ξένος». Δούλεψε για πέντε λεπτά έξω από ένα φαρμακείο ή ένα περίπτερο όπου περνά κόσμος προβλέψιμα και μετά φύγε όσο ακόμα ο σκύλος τα πάει καλά. Αυτές οι σύντομες, ήρεμες επαναλήψεις είναι που αλλάζουν πραγματικά το μυαλό του.